Arðsemi, ávöxtun og hagnaður
Samantekt og niðurstöður
Öll vötn falla til Dýrafjarðar
Ofsagróði og ofurhagnaður og önnur orð með neikvæðum hugrenningartengslum eru gjarnan notuð í umræðunni um hagnað fyrirtækja eftir bankahrun. Þessi orð eru notuð án þess að sá sem notar þau viti hver skilgreiningin á ofsagróða og ofurhagnaði er. Frá bankahruni hefur Ísland hefur verið að dragast aftur úr þegar litið er til kaupmáttar eða vaxtar landsframleiðslu á hvern mann. Á sama tíma hefur fjárfesting verið lítil í alþjóðlegum samanburði. Ein lykilforsenda aukinnar framleiðni er einmitt fjárfesting.
Er ofsagróði af innlánum?
Þessi greining skoðaði ávöxtun bundins fjármagns eða fjárfestingar í tveimur helstu auðlindum landsins, fiskimiðunum og orkuauðlindunum. Það er ljóst að orð eins og ofsagróði og ofurhagnaður standast ekki skoðun í tilfelli sjávarútvegs og orkuframleiðslu. Í Instagram-filter stjórnmála og dægurmála hefur því þó iðulega verið haldið fram síðasta áratug að ofurhagnað sé að sækja í útgerð og sjávarútveg. Það eru orðin eins og hver önnur sannindi. Þessi greining bendir til að ávöxtun bundins fjármagns í sjávarútvegi og orkugeiranum sé ekki mikið hærri en á góðum innlánsreikningum. Arðsemi bundins fjármagns hjá orkufyrirtækjunum Landsvirkjun og Landsneti hefur verið 5,5% til 7,3% og á mörkum þess að skila ásættanlegri ávöxtun. Ásættanleg ávöxtun er lág í þeirra tilfelli vegna tekjustreymis í erlendum myntum og mjög takmarkaðrar rekstraráhættu.
Í sjávarútveginum er töluverður munur á afkomu sjávarútvegsins í heild sinni og hjá stóru sjávarútvegsfyrirtækjunum á markaði. Bæði hvað varðar arðsemi bundins fjármagns og fjárhagslegan styrk. Á tímabilinu frá 2015 til 2025 var ávöxtun bundins fjármagns stóru sjávarútvegsfélaganna í Kauphöllinni vel viðunandi eða 10,5%. Sú ávöxtun mun þó væntanlega lækka en auðlindagjöld hafa hækkað síðustu 10 ár og hátt í tvöfaldast í ár. Ávöxtun bundins fjármagns í sjávarútvegi var tæplega viðunandi eða 8,5% og rétt undir ásættanlegri ávöxtun. Ásættanleg ávöxtun í sjávarútvegi liggur nokkuð hærra en í innviðum orkuframleiðslu vegna meiri rekstraráhættu. Ávöxtun áhættufjárfestingar sem liggur ekki mikið yfir innlánsvöxtum er fjárfestingarletjandi.
Samþjöppun mun aukast
Þegar að stefnumótun og framkvæmd fer ekki saman þá fer illa í rekstri fyrirtækja. Stefna og sýn er að auka samkeppni, fjölbreytni og framleiðni atvinnulífsins. Það er í lófa lagt að hækkun auðlindagjalds mun þrýsta mjög á samþjöppun í sjávarútvegi. Þvert gegn markmiðum. Töluverður munur er á arðsemi bundins fjármagns hjá sjávarútveginum í heild sinni og stærri fyrirtækjanna innan greinarinnar.
Fjárfesting mun dragast saman
Væntanlega mun fjárfesting dragast saman hjá stærri fyrirtækjum þar sem verkefni sem áður voru hagkvæm verða það ekki lengur. Það er mun minna borð fyrir báru hjá minni fyrirtækjunum. Hvað varðar rekstrarafgang, fjárhagslegan styrk og aðgang að fjármagni. Sjávarútvegur og matvælaframleiðsla er almennt fjárfestingarfrek og því liggur í augum uppi að eiginfjárhlutfall er hátt. Vísbendingar eru um að eiginfjárhlutfall sé lágt í sjávarútvegi á Íslandi í samanburði við t.d. matvælaframleiðslu í Evrópu og Bandaríkjunum. Fjárhagslegur styrkur stóru fyrirtækjanna er mun meiri. Það er ákveðin hætta á að nauðsynleg endurnýjun hjá smærri fyrirtækjum muni sitja á hakanum. Það mun því mögulega ekki aðeins tapast fjárfesting til framleiðniaukningar heldur mögulega einnig fjárfesting til nauðsynlegrar endurnýjunar. Þessi þróun gæti í versta falli dregið úr framleiðni þvert á markmið. Samdráttur í fjárfestingu mun tæplega auka framleiðni og hagvöxt. Eitt það fyrsta sem hver hagfræðinemandi lærir er að val einstaklinga stendur milli þess að neyta í dag eða neyta meira seinna. Það er ávallt léttara að selja meiri núverandi neyslu en mögulega meiri framtíðarneyslu. Þótt það sé ekki skynsamlegt val.
Hvað er ofsagróði?
Umfjöllun um rekstur fyrirtækja einkennist oft af upphrópunum eins og um ofsagróða og ofurhagnað. Eitthvað fyrirtæki skilaði nokkra milljarða hagnaði og annað fyrirtæki skilaði tugmilljarða hagnaði. Þessar mjög svo huglægu fullyrðingar eru oft notaðar í hinni pólitísku umræðu. Fullyrðingar eru nýttar æði fjálglega og settar fram án skilgreiningar á því hvað er ofsagróði og hvað er ofurhagnaður. Við ljáum engum fyrir að hafa ekki skilgreininguna á hreinu. Að nýta sér slík orðatiltæki með neikvæðum hugrenningartengslum án þess að skilja merkingu og þýðingu er hins vegar allt annað mál. Flestum er tilgangurinn ljós í þeim tilfellum.
En hvað er ofsagróði af fyrirtækjarekstri? Er það 1 milljarður króna eða er það 10 milljarðar króna eða eitthvað miklu hærra? Það er ekkert einhlítt svar við því. Það ræðst af mörgum þáttum.
Stærð skiptir máli
Einn er t.d. stærð og umsvif fyrirtækisins. Stærri fyrirtæki hafa meiri tekjur og því verður meira eftir. Hér er einfalt dæmi um bankarekstur. Krafa er um viðskiptabankarnir séu með yfir 200 ma.kr. lausa í eigið fé. Það ætti að liggja í augum uppi að tugmilljarða hagnaður er eðlilegur í þessu tilfelli. Ríkið fjármagnar sig á kjörum sem eru um 7% og fyrstu árin eftir bankahrun á kjörum sem voru 8 til 10%. Ríkið átti nær allt bankakerfið fyrstu árin eftir bankahrun og lá með hundruð milljarða í bankakerfinu en var skuldsettara á móti. Ef arðsemi eigin fjár hefði verið undir fjármagnskjörum ríkisins hefði það verið mjög dýrt fyrir íslenska skattgreiðendur. Blessunarlega var því öfugt farið.
Eðli rekstrar
Annar þáttur snýr að eðli rekstrar. Er reksturinn fjárfestingarfrekur eða krefst mikils lausfjár líkt og bankarekstur. Dæmi um fjárfestingarfrek fyrirtæki eru t.d. innviðafyrirtæki og raforkufyrirtæki. Virkjun er dýr framkvæmd og raforkuframleiðsla krefst mikilla innviða. Það fylgir þessum rekstri mikil fjárfesting, viðhald og endurnýjun. Annað dæmi um fjárfestingarfrekan iðnað eru sjávarútvegsfyrirtæki og mörg framleiðslufyrirtæki. Fjárfesting í fiskvinnslu og fiskvinnslutækjum, fiskimjöls- og lýsisverksmiðjum að ógleymdum skipunum og tækjabúnaði. Sjávarútvegurinn er alltaf sífellt meira sjálfvirknivæddur og þörf á dýrum tækjabúnaði alltaf meiri. Fjárfestingarfrek fyrirtæki þar sem tækniframfarir eru hraðar þurfa að skila sterku sjóðsstreymi og miklum hagnaði. Það sem einkennir þessi fyrirtæki er miklar eignir og umtalsvert eigið fé. Hinn hefðbundni mælikvarði á arðsemi rekstrar sem er arðsemi eigin fjár (ROE) hentar oft ekki vel þar sem arðsemi hættir til að vera lágri út af miklu eigin fé. Af þeim sökum hentar arðsemi bundins fjármagns (ROCE) oft betur við að mæla rekstrarárangur. Arðsemi bundins fjármagns mælir ávöxtun þeirra fjármuna sem hafa verið bundnir í rekstri og arðsemi fjárfestinga.
Áhætta
Hver er áhættan í rekstri? Er rekstrarumhverfi stöðugt eða eru miklar sveiflur? Er samkeppni hörð á markaðnum? Hver er fjöldi viðskiptavina? Eru aðrir sértækir áhættuþættir fyrir þessa atvinnugrein? Líkt og olíuverð eða heimspólitík líkt og í flugrekstri? Líffræðilegir áhættuþættir líkt og í fiskeldi og sjávarútvegi? Er pólitísk áhætta til staðar? Sífelldar breytingar á tollalöggjöf eða skattaumhverfi fyrirtækja leiðir til þess að krafa um arðsemi er hærri. Óvissa er meiri um rekstrarumhverfi og þarf því meira borð fyrir báru ef til neikvæðra pólitískra afskipta kemur. Arðsemiskrafa er hærri. Það kemur kannski ekki á óvart að hagfæðingar vestanhafs hafi bent á að tollahækkanir leiði í heild til minni skilvirkni hagkerfisins og hagnað fyrirtækja. Hér má benda á greiningar Yale-háskóla og NBER (National Bureau of Economic Research). Að lokum hefur minni hagnaður áhrif á fjárfestingargetu.
Fjárfesting á Íslandi var há en er nú lág
Fjárfesting er helsta forsenda hagvaxtar. Fjárfesting er lítil og ónæg ef fyrirtæki skila ónægri eða mjög lágri arðsemi t.d. ef arðsemi bundinna fjármuna í rekstri er svipuð og af bankabók. Þá er betra að geyma peningana bara á bankabókinni og taka enga áhættu.
Fjárfestingarhlutfallið á Íslandi hefur verið óvenjulega lágt síðustu 15 ár og verið innan við 20% eða 19,7% frá árinu 2009. Á sama tíma hefur hlutfallið verið 21,2% í Evrópu og 20,9% í Bandaríkjunum. Þótt munurinn sé ekki mikill er þetta langt tímabil þar sem fjárfesting á Íslandi hefur verið mjög lág í alþjóðlegum samanburði. Það er töluverður viðsnúningur en ef farið væri enn lengra aftur í tímann eða aftur til 1960. Þá einkenndist tímabilið frá 1960 til 1980 af því að fjárfesting á Íslandi var töluvert hærri en í heiminum að meðaltali.
Gögn Alþjóðabankans sem sýna þróun landsframleiðslu á mann kaupmáttarleiðrétta ná aftur til 1990. Fyrstu 10 til 15 árin stóð Ísland sig ágætlega og hélt í við almenna kaupmáttarþróun í heiminum. Við tókum þó að láni kaupmáttarvöxt frá 2004 til 2009 og skutumst fram úr öðrum þjóðum. Mynd sýnir þó að Ísland hefur frekar dregist aftur úr í kaupmáttarþróun á síðustu 15 til 20 árum. Vöxtur landsframleiðslu á mann hefur verið lægri hér en víðast annarsstaðar. Vöxturinn hefur verið lægri en í Bandaríkjunum frá árinu 2005 en svipaður og í Evrópu. Þetta tímabil hefur einkennst af lítilli fjárfestingu á Íslandi og lægri en í flestum ríkjum.
Hver er arðsemin?
Við skulum líta nánar á hver arðsemi og hagnaður hefur verið í fjárfestingum sem tengjast nýtingu náttúruauðlinda landsins, fiskimiðinum og orkuauðlindum. Landsvirkjun og Landsnet voru valin til samanburðar við sjávarútveginn. Upplýsingagjöf Landsnets og Landsvirkjunar er mjög góð og í tilfelli Landsvirkjunar nærri á pari við stærstu félögin í Kauphöllinni.
Greining er í viðhengi